Taalwetenschap: Nog één mens spreekt Latundè

Over de hele wereld verspreid worden ongeveer zesduizend verschillende talen gebruikt. Negentig procent van die talen kent slechts een handvol sprekers. Een onderzoekster van de Vrije Universiteit Amsterdam ontdekte bij de Zuid-Amerikaanse Nambikwara-indianen zelfs een taal die nog maar door één iemand wordt begrepen. Veel andere talen sterven uit zonder dat een mens het weet.

tekst: René Rector, Sciencestories.nl

Hoogleraar Franse taalkunde Leo Wetzels liep op een congres in Brazilië een vakgenoot tegen het lijf die hem vertelde over de schrijnende situatie waarin indianen verkeren: vaak noodgedwongen geven ze hun bestaan in het regenwoud op en trekken ze naar de grote stad. Daar wacht hen de onderkant van de maatschappij. Ze hebben geen opleiding genoten waar ze daar iets aan hebben. Hun kennis over het regenwoud is vaak groot, maar die kennis is in Brasiliá van geen waarde.

Oertaal
Het woord voor ara laat zien hoe de reconstructie van taal-evolutie in z’n werk gaat. Je begint bij de huidige talen (onderste rij) en kijkt naar overeenkomsten. Op basis daarvan stel je vast welke talen korter (middelste rij) of langer geleden van elkaar zijn gegroeid.

Wetzels raakte gefascineerd door de vele talen die in het regenwoud worden gesproken. Hij deed onderzoek naar verschillende bedreigde talen binnen de familie van Nambikwara-talen. Op basis van huidige overeenkomsten probeert hij vast te stellen hoe de talen ergens in het verleden van elkaar afgesplitst zijn om zo iets te leren over hoe talen veranderen en evolueren.

Lesmateriaal

Tegelijkertijd stimuleert Wetzels het behoud van de Nambikwara-talen. Zo ontwikkelt hij samen met zijn team boeken en lesmateriaal in het Nabikwara. Daarmee gaat hij wellicht het uitsterven van taalvariatie tegen. Een van zijn medewerkers stuitte tijdens haar onderzoek bij toeval op een taal met een wel heel beperkt aantal sprekers: één. De promovendus deed onderzoek naar Latundê, een taal die behoort tot de groep van Nambikwaratalen. Ze ontmoette Terezinha, een vrouw die vroeger Lakondê had geleerd, maar die taal nooit meer sprak, gewoon omdat ze niemand kende die die ook machtig was.

Met behulp van zelf ontwikkeld lesmateriaal leren Amazoneindianen hun eigen taal.
Met behulp van zelf ontwikkeld lesmateriaal leren Amazoneindianen hun eigen taal.

Taalwetenschappers maken zich grote zorgen over het verdwijnen van talen. Met de talen verdwijnt namelijk ook de kennis die in die talen besloten ligt. Het viel Wetzels op hoeveel de indianen van hun omgeving weten. De aanwezigheid van een bepaalde vissoort in de rivier leiden ze bijvoorbeeld af uit een soort struik langs de oever. De vissen worden in de bloeiperiode van de struik aangetrokken door de bloesem die ze eten.

Wetzels: ‘De Brazilianen weten dit natuurlijk niet, ze hebben geen woord voor de struik, noch voor de bloesem noch voor de vis. Als de indianentaal verloren gaat, gaat dus ook de mogelijkheid verloren om dit via taal door te geven. En dit is maar een minuscuul fragment van de complexe kennis die deze mensen hebben opgebouwd en die in hun taal opgesloten ligt.’

Dit verhaal, dat werd voorgedragen voor de Vlaamse Noord-Zuid-prijs, verscheen in:

eos maandblad over wetenschap